امروزه قویترین سلاح، آن نیست که شلیک میکند، بلکه آن است که «باور» میسازد. این جمله، کلید فهم همه مناقشات امروز جهان است. چرا که باور، موتور محرکه رفتار انسانهاست؛ اگر باور تغییر کند، همه چیز تغییر میکند: از سبک زندگی تا وفاداری ملی، از ترجیحات اقتصادی تا تعاریف امنیت. پس وقتی سخن از «تسخیر رسانهای» به میان میآید، سخن از تسخیر قلعهها نیست، بلکه از تسخیر «دلها» و «ذهنها»ست. بزرگترین قدرتهای جهانی امروز، به خوبی این اصل را درک کردهاند؛ به همین دلیل است که میلیاردها دلار صرف تولید محتوا، الگوریتم، سریال، فیلم، بازی رایانهای و حتی شایعهپراکنی هدفمند میکنند. آنها میدانند که با یک روایت ماهرانه میتوانند مسیر تاریخ را تغییر دهند، بدون اینکه حتی یک گلوله شلیک شود.
از این منظر، فعال رسانهای در هر نقطه از جهان، نه یک کارمند ساده که یک «رزمنده جبهه شناختی» است اما متأسفانه، هنوز بسیاری از دستاندرکاران رسانه در کشور ما، این جایگاه والا و خطیر را درک نکردهاند. آنها رسانه را همچنان یک «شغل» میبینند، نه یک «مأموریت» و همین نگاه سادهانگارانه، اولین و مهمترین آفت فعالیت رسانهای در ایران است. اگر ندانی که چرا در سنگر نشستهای، هر لحظه ممکن است سنگر را به امید یک استراحت یا حتی یک فرصت شغلی بهتر، ترک کنی؛ غافل از اینکه پشت هر غفلت رسانهای، یک نقشه دقیق دشمن برای نفوذ به عمق جامعه وجود دارد.
بحران هویتی در میان فعالان رسانه؛ از بیهدفی تا روزمرگی
یکی از تلخترین واقعیتهایی که در عرصه رسانههای کشور شاهد آن هستیم، بحران «چرایی» در میان بسیاری از همکاران رسانهای است. از خبرنگار تازهکار گرفته تا مدیر یک شبکه بزرگ، اغلب با این پرسش مواجهایم که «اصلاً چرا اینجا هستم؟»؛ پاسخهایی که شنیده میشود، گاه چنان سطحی و روزمره است که آدم را به تعجب وا میدارد: «برای امرار معاش»، «برای استفاده از امکانات»، «برای دیده شدن»، «چون رشتهام این بود» یا حتی «چون کاری بهتر پیدا نشد»! این پاسخها، نشان از یک شکاف عمیق میان «کارکرد واقعی رسانه» و «ادراک عام از رسانه» دارد.اگر کسی بگوید در رسانه دنبال تأثیر بر فکر و باور نیست، یا دروغ میگوید یا رسانه را نمیشناسد. فراتر از این، باید گفت که بسیاری از ما، حتی اگر این جمله را بپذیریم، باز هم در عمل آن را فراموش میکنیم. چرا که ساختن باور، کاری طاقتفرسا، بلندمدت و بعضاً نامحسوس است. نتیجه آن را نمیتوان در گزارشِ عملکرد یکماهه یا آمار بینندگان روزانه دید! ساختن باور، شبیه به کِشت است؛ بذرها را باید پاشید، آبیاری کرد، از آفات محافظت نمود و سالها منتظر برداشت ماند اما متأسفانه ذهنیت مدیرانه و بودجهای در رسانههای ما، اغلب به دنبال نتایج آنی و تأثیرات نمایشی است. از این رو، بسیاری از فعالان رسانه به مرور زمان، دلزده و سرخورده میشوند و کارشان را به «تکرار مکررات» و «پر کردن وقت» تقلیل میدهند.
اینجاست که آفت دوم ظهور میکند: «روزمرگی رسانهای»؛ وقتی روزی را بدون هدف استراتژیک آغاز کنی و با خبری سطحی یا گفتوگویی تکراری به پایان ببری، عملاً به دشمن خدمت کردهای؛ زیرا او در همان لحظه، با برنامهای دقیق و هدفمند، در حال جذب مخاطب و تغییر نگرش اوست. در چنین فضایی، رسانه ملی و دیگر رسانههای انقلابی، کارکرد اصلی خود را از دست میدهند و به پوستاندازیهای صوری بسنده میکنند اما مسئله این است که دشمن، لحظهای غافل نمیشود.
قدرتهای بزرگ، با تیمهای روانشناسی، جامعهشناسی و نشانهشناسی، هر روز سناریوهای تازهای برای تغییر ذائقه عمومی طراحی میکنند. آنها از انیمیشن کودک تا مستند سیاسی، از شبکه اجتماعی تا پلتفرم پخش فیلم، همه را هماهنگ کردهاند تا یک «جهانبینی» جایگزین را به خورد مخاطب بدهند. در این میان، غفلت ما از «چرایی» یعنی هدر دادن تنها سرمایهمان: زمان و اعتماد مردم. پس اولین گام برای مقابله، بازگشت به این پرسش بنیادین است که «رسانه برای چیست؟» و پاسخ صادقانه به آن، یعنی پذیرش این مسئولیت سنگین که ما جزو سازندگان باورهای یک نسل هستیم، نه مترجمان صرفِ اخبار؛
جنگ شناختی و ضرورت بازتعریف تجهیزات رسانهای
در اینجا بهترین تصویر، تشبیه فعال رسانه به یک نظامی و تأکید بر «تجهیزات مناسب» و «آرایش جنگی» است. این تشبیه نه اغراقآمیز است و نه شاعرانه؛ بلکه عین واقعیت است، منتها با این تفاوت که تجهیزات جنگ رسانهای، توپ و تانک و هواپیما نیست، بلکه «نرمافزارهای شناختی» و «ابزارهای روایتپردازی» است. امروز، جنگ به میدان هوش مصنوعی، دادهکاوی، الگوریتمهای توصیهگر، تحلیل احساسات، تولید خودکار محتوا و دیپلماسی عمومی کشیده شده است. کسی که این ابزارها را نداند یا از آنها بهره نبرد، در مقابل دشمنی مسلح به جدیدترین فناوریها، مانند یک نظامی بدون تجهیزات و ابزار مناسب در میدان جنگ است.متأسفانه بخش عظیمی از فعالان رسانهای کشور، همچنان به روشهای سنتی تولید محتوا دل بستهاند؛ همچنان متنهای طولانی و بیجذابیت مینویسند، کلیپهای بیکیفیت تولید میکنند و از قدرت تصویر، صوت و تعامل غافلند. در حالی که دشمن، با استفاده از پلتفرمهای بینالمللی و ابزارهای پیشرفته، پیام خود را در قالبهای چندرسانهای، کوتاه، جذاب و شخصیسازیشده به مخاطب میرساند اما تجهیزات، تنها به سختافزار و نرمافزار خلاصه نمیشود؛ مهمترین تجهیز، «نظام فکری منسجم» است. رسانهای که خود دچار تردید و تضاد در مبانی باشد، هرگز نمیتواند باوری را در دیگران بسازد.
متأسفانه در برخی رسانههای کشور، وابستگی به منابع مالی نامشخص، نگاه سلیقهای به اخبار، نبود خط مشی روشن و حتی گاهی موضعگیریهای متناقض، باعث سردرگمی مخاطب و کاهش اعتبار میشود. این آشفتگی، بزرگترین نقطه ضعف در برابر حملات شناختی دشمن است؛ چرا که دشمن دقیقاً از همین نقاط نفوذ میکند تا شکافهای درونی را عمیقتر کند. از سوی دیگر، آرایش جنگی مناسب، به معنای «ایستادن در یک سنگر واحد» است. سنگرهایی که متن به آن اشاره دارد، میتواند پلتفرمهای بومی، شبکههای اجتماعی داخلی، رادیو و تلویزیون، سینما، نشریات و حتی پیامرسانهای متنی باشد اما آنچه این سنگرها را به یک جبهه منسجم تبدیل میکند، «هماهنگی راهبردی» است؛ یعنی اینکه هر رسانهای بداند در چه حوزهای تخصص دارد، با چه زبانی صحبت میکند، مخاطب هدفش کیست و چگونه میتواند در کنار سایر رسانهها، یک روایت ملی و قوی را شکل دهد؟ بدون این هماهنگی، هر سنگر به تنهایی آسیبپذیر خواهد بود و دشمن به راحتی یکی پس از دیگری را منهدم میکند.
برنامهریزی دقیق؛ رمز عبور از بحران سلطهگری رسانهای
شاید مهمترین بخش از بیانیه مذکور، تأکید بر «برنامهریزی» و «هماهنگی» باشد. رسانههای امروز، با تمام تنوع و تکثری که دارند، اگر پشت یک نقشه راه بلندمدت و جامع حرکت نکنند، نه تنها تأثیری نخواهند گذاشت، بلکه خود به ابزاری در دست سلطهگران تبدیل میشوند. سلطهگری رسانهای، یک فرایند تدریجی و موذیانه است؛ مثل آب که سنگ را سوراخ میکند. با هزاران پیام کوچک، یک بام تا شب، در قالب شوخی، گزارش، فیلم، موسیقی و حتی تبلیغات تجاری، یک جهانبینی خاص را تزریق میکند. در برابر این رویه، نمیتوان با واکنشهای مقطعی و انفعالی مقابله کرد. نیاز به یک «طرح جامع ارتباطی» داریم که در آن، اهداف بلندمدت، اولویتهای پیامرسانی، مخاطبشناسی دقیق، تقویم محتوایی و سازوکارهای بازخوردگیری مشخص باشد. متأسفانه در کشور ما، برنامهریزی رسانهای اغلب به «برنامه هفتگی» یا «تقویم مناسبتی» محدود میشود.در ایام خاصی مثل محرم، دهه فجر یا انتخابات، تولید محتوا جهش میکند و پس از آن، دوباره به رکود بازمیگردیم. این نگاه مقطعی، عملاً میدان را در اختیار دشمن میگذارد که برنامههای او مستمر، سیال و روزآمد است. برنامهریزی دقیق، یعنی طراحی یک «گفتمان غالب» که بتواند پاسخگوی نیازهای فکری نسل جوان در مواجهه با شبهات، سؤالات وجودی و چالشهای روزمره باشد. یعنی به جای اینکه منتظر رویداد بمانیم و بعد درباره آن اظهارنظر کنیم، خودمان، رویداد ساز باشیم. یعنی از قدرت «پیشدستی روایتی» استفاده کنیم؛ به این معنا که داستان را پیش از آنکه دیگری تعریف کند، خودمان تعریف کنیم. در این میان، «هماهنگی بینرسانهای» نقشی حیاتی دارد.
رسانهها باید به جای رقابت تخریبی، به «همافزایی» برسند. یک خبر واحد، در تلویزیون با عمق تحلیلی، در فضای مجازی با طنز و خلاصه، در رادیو با لحن صمیمی و در سینما با روایت تصویری قدرتمند، ارائه شود. این تکرار هوشمندانه در قالبهای مختلف، اثرگذاری باور را چند برابر میکند. همچنین هماهنگی با نهادهای علمی، دانشگاهی و حوزههای علمیه، میتواند به غنای محتوایی و مقابله با شبهات علمی و فلسفی دشمن کمک کند. سلطهگران، از شکاف میان نظر و عمل، میان گفتار و رفتار، میان تئوری و واقعیت، بیشترین بهره را میبرند. پس برنامهریزی ما باید به گونهای باشد که این شکافها را پر کرده، وحدت رویه ایجاد کند و نگاه «ما میتوانیم» را در جامعه نهادینه سازد. برنامهریزی، یعنی دانستن اینکه ماه آینده، سال آینده و حتی دهه آینده، چه روایتهایی باید بر ذهن و زبان مردم جاری شود و برای هر کدام، کدام ابزار، کدام پیامرسان، کدام هنر و کدام زبان، مناسبتر است.
دفاع از مردم با مردم؛ تحقق رسانه مردمی و کارآمد
اهالی رسانه باید به دفاع از مردم کشور در مقابل دشمنان رسانهای باشند. این موضوع خط قرمز و مرز نهایی فعالیت رسانهای را ترسیم میکند. رسانهای که نتواند پناهگاه و مدافع مردم باشد، از رسالت خود تهی شده است. اما دفاع از مردم، نه به معنای تحریف واقعیت یا توجیه کاستیها، که به معنای «صدای بیصدایان» بودن و «آینه تمامنما» بودن است. یکی از بزرگترین اشتباهات راهبردی در برخی رسانههای کشور، این تصور است که برای دفاع از نظام و انقلاب، باید چشم خود را بر مشکلات ببندیم یا آنها را کوچک بشماریم. این رویکرد، نه تنها کمکی به دفاع نمیکند، بلکه به دشمن فرصت میدهد تا با بزرگنمایی همان مشکلات، اعتماد مردم را سلب کند.دفاع واقعی، نقد منصفانه و دلسوزانه است؛ یعنی نشان دادن دردها و درمانها در کنار هم. یعنی اینکه رسانه، پلی باشد میان مردم و مسئولان، نه دیواری میان آنها. مردم وقتی ببینند که یک رسانه، دغدغههای واقعی زندگیشان را میفهمد و بازتاب میدهد، با آن ائتلاف میکنند و از آن دفاع میکنند. این «اعتماد» دقیقاً همان باوری است که رسانههای سلطهگر به دنبال تخریب آن هستند. بنابراین، دفاع از مردم، مستلزم «صداقت» و «شجاعت» است. رسانه باید شجاعت گفتن حقیقت را داشته باشد، حتی اگر تلخ باشد اما همزمان، امید و راهکار را نیز ارائه دهد، چرا که ناامیدی، بزرگترین متحد دشمن است. از سوی دیگر، رسانه مردمی یعنی رسانهای که از ظرفیتهای خود مردم استفاده میکند. امروز، هر شهروند با یک گوشی هوشمند، یک رسانهگر بالقوه است. فعالان رسانهای حرفهای باید به جای رقابت با این نیروی عظیم، آن را سازماندهی و آموزش دهند.
تولید محتوای کاربران، خبرنگاری شهروندی، نظرسنجیهای مشارکتی، گفتوگوهای زنده با مخاطبان و پاسخگویی به سؤالات، همه از مصادیق رسانه مردمی و کارآمد است. در مقابل سلطهگران رسانهای که با بودجههای نجومی و نیروهای حرفهای انبوه کار میکنند، یکی از مؤثرترین راهکارها، بهکارگیری همین ظرفیت عظیم «مردمی» است. وقتی مردم خود را صاحب رسانه بدانند و برای آن احساس مسئولیت کنند، نفوذ هر دشمنی ناممکن میشود. این یعنی قرار گرفتن در سنگر مناسب و آرایش جنگی درست. سنگر مناسب، سنگری نیست که دور از مردم باشد؛ بلکه در میان مردم، در کوچه و بازار، در دانشگاه و کارخانه، در فضای مجازی و حقیقی است و بهترین آرایش جنگی، آرایشی است که در آن، هر رسانهگر با مردم همزبان، همدل و همراه باشد؛ نه از موضع بالا، بلکه از موضع خدمتگزار.
این نگاه، نه تنها مقاومت را افزایش میدهد، بلکه خود به الگویی برای جهان تبدیل میشود و ثابت میکند که استقلال و هویت، با اتکا به ایمان و مردم، نه تنها ممکن، که پایدار است. در نهایت، آنچه یک ملت را در برابر هجوم باورهای بیگانه بیمه میکند، نه بودجههای کلان یا امکانات پیشرفته، بلکه «اراده جمعی» و «وحدت رسانهای» بر سر اصولی است که نسلها برای آن جان فشانی کردهاند و این، همان سلاحی است که هیچ قدرتی نمیتواند آن را از ما بگیرد، اگر خودمان به آن ایمان داشته باشیم و برایش برنامهریزی کنیم.
.jpg "انتصاب فرماندهان عالی نیروهای مسلح توسط امام سید مجتبی خامنه ای")